Ten czas, kiedy słońce naprawdę grzeje, a nie tylko świeci, zapach wilgotnej ziemi, pierwszy ciepły deszcz, który daje roślinom możliwość wybuchnięcia soczystą zielenią. W końcu prawdziwa wiosna. I my, którzy przez zimowe miesiące jedliśmy ziemniaki, mrożonki i importowane warzywa z niecierpliwością wypatrujemy na straganach cudownie zielonych, czerwonych, chrupiących młodyach warzyw, czyli nowalijek.
Co oznacza słowo nowalijka?
Można pomyśleć, że to staropolszczyzna. Nasi przodkowie często posługiwali się łaciną dla dodania sobie powagi i splendoru. A właśnie słowo nowalijka wywodzi się z łaciny. Novellus to coś młodego lub nowego. Francuskie nouvelle ma podobne znaczenie i także może być uważane za przodka nowalijki. Na początku nowalijka to była nie tylko młoda marchewka, ale też nowy nurt w modzie, świeża plotka z wyższej sfery czy świeżo wydana książka. Tak czy inaczej, z czasem słowa nowalijki zaczęto używać do określenia pierwszych, wiosennych płodów rolnych.
Nowalijkowa gwardia
Nowalijki to rośliny, które pierwsze pojawiają się w handlu po okresie zimowym. Najczęściej w marcu i kwietniu. To rośliny, które wykiełkowały już w tym sezonie w szklarniach. Zdecydowanie do nowalijek nie zaliczymy roślin, które przezimowały w magazynach lub zostały importowane z krajów o cieplejszym klimacie.
Podstawowe rośliny, które zaliczamy do elitarnego grona nowalijek, to:
- Rzodkiewki. To kwintesencja nowalijkowych warzyw. Ostry smak, chrupkość i soczystość to cechy idealnej warzywnej przekąski.
- Szczypiorek. Twarożek z młodym szczypiorkiem… Nic dodać, nic ująć. Rewelacja.
- Młoda sałata. Delikatna i krucha tak, że jej liście wręcz rozpływają się w ustach.
- Botwina. Młode liście i korzenie buraków ćwikłowych to podstawa pierwszego, wiosennego chłodnika.
- Młoda marchew i pietruszka. Można się zajadać jak paluszkami. I jeszcze ta soczysta, aromatyczna natka.
- Rzeżucha. To także symbol nowalijki. Lekko pikantna, z musztardowym posmakiem, idealna do sałatek, kanapek, past i zup.
Trochę historii
Wbrew pozorom nowalijki były też popularne w dawnych czasach, choć miały nie tylko walor smakowy czy zdrowotny. W wieku XVIII i XIX pierwsze, wiosenne warzywa były towarem luksusowym. Tylko bogaci mogli sobie pozwolić na oranżerie, gdzie uprawiano pierwsze warzywa. Podobno król Ludwik XIV był wielkim miłośnikiem zielonego groszku. Kazał go uprawiać w ogrzewanych pomieszczeniach w Wersalu. Dworzanie, zabiegając o królewską uwagę, potrafili zapłacić znaczne kwoty, aby otrzymać miseczkę zielonych kulek, serwowaną w ozdobnej salaterce.
W Polsce, w okresie PRL, gdy wiele dóbr było trudno dostępnych, pojawienie się w sklepie świeżych, młodych rzodkiewek czy marchewek było sporym wydarzeniem. Za nowalijkami ustawiały się długie kolejki.
Jak jeść nowalijki?
To nie jest tak proste pytanie, jakby się mogło wydawać na pierwszy rzut oka. Problemem nie są same warzywa, lecz warunki, w jakich rosną. Rośliny w szklarniach mają ograniczony dostęp do słońca. Sprzyja to kumulowaniu substancji, które nie wpływają korzystnie na nasz organizm. Chodzi o azotyny i nitrozoaminy, które powstają w wyniku niedoboru światła słonecznego z nieszkodliwych azotanów. Do tego intensywna uprawa szklarniowa wymaga wsparcia chemicznego.
Kupując nowalijki, trzymajmy się zasad, które pozwolą się nam się cieszyć smakiem wiosny na porcelanowym talerzu. Wybierajmy warzywa średniej wielkości, jędrne, intensywnie zielone (ale nie ciemne), o wyraźnym, charakterystycznym zapachu i te sprzedawane luzem, które po przygotowaniu ozdobią nasze półmiski. Nowalijki to wiosenny starter witaminowy po zimowych miesiącach. Traktujmy je jednak jako dodatek do potraw, a nie samodzielne danie.
Pamiętajmy o dokładnym myciu nowalijek, usuwaniu miejsc, gdzie gromadzą się substancje szkodliwe. Chodzi o zewnętrzne liście i głąb sałaty, końcówki rzodkiewek z obu stron czy piętkę i nasadę ogórka. Nie trzymajmy nowalijek w foliowych woreczkach. Lepiej owinąć je w wilgotny papier i trzymać krótko w lodówce.
Domowa uprawa
Jeśli mamy wątpliwości co do sklepowych nowalijek, zawsze możemy pokusić się o własną, doniczkową uprawę. Oto kilka roślin, które na pewno nie zawiodą naszych oczekiwań:
- Rzodkiewka. To warzywo rośnie bardzo szybko, ale potrzebuje doniczkę o głębokości minimum 15 cm i stałej wilgotności.
- Szczypiorek z cebuli. Cebulę sadzimy w ziemi, w doniczce (do połowy wysokości) lub słoiku z wodą.
- Rzeżucha. Gotowa do spożycia już po tygodniu.
- Mikroliście (microgreens). To rośliny, które szybko wzrastają (10–14 dni). Najlepiej sprawdzają się: rzodkiewka, brokuł, słonecznik, groszek, a także burak, jarmuż, rukola czy bazylia.
Nowalijki to powiew świeżości i obietnica, że już niedługo pojawią się szparagi, truskawki, czereśnie…
